previous next

LIBER IV

PERIOCHA LIBRI QVARTI HAEC EST:

pugnam inter Caesarem et Petreium atque Atranium circa Ilerdam et inundatione ac fame vexatum exercitum Caesaris, prohibitosque Pompeianae partis duces petere bellicosas gentes ab equitatu Caesaris et interclusis fluminibus ac fontibus postquam non dabant hostes pugnandi copiam, ad deditionem siti conpulsos inpetrasse veniam, quamvis ipsi velut in pace permixtos intra castra exercitui ipsorum Caesarianos occidissent, captam a Pompeianis in litore Illyrico de exercitu Caesaris, quae sub Antonio erat cohortem, sed furtim traicientem ratem et hortatu exemploque Vultei praefecti mutuis ad internecionem concursisse vulneribus; descriptionem victi ab Hercule Antei et victum [quoque] a Curione in Africa Varum, deinde a Iuba per insidias Curionem superatum.

1

AT PROCVL EXTREMIS TERRARVM CAESAR IN ORIS Hispaniae scilicet finibus.

2

NON MVLTA C. N. ipsum scilicet Martem.

3

SED FATI DVCIBVS M. D. id est ut, si vicisset in Hispania Caesar, et Pompeium ipse superaret in civili bello.

4

IVRE PARI aequali potestate.

5

AC PETREIVS ERAT hi a Pompeio in Hispania relicti fuerunt, qui praeessent.

CONCORDIA duorum scilicet ducum.

7

PERVIGIL id est paret tutela pervigilans.

ALTERNO modo Afranii, nunc Petrei.

8

HIS Petreio et Afranio.

ERAT INPIGER A. ‘Astur’ unum pro gente posuit. Nam hi quos dicit, Hispani sunt.

9

VETTONESQVE L. ‘leves’ qui equis vehi periti sunt.

10

MISCENTES NOMEN H. Celtae, gens Galliae mixta Hiberis, qui sunt Hispaniae, unde Celtiberia [mixtum vel] iunctum nomen accepit.

13

SVRGIT ILERDA nomen est oppidi.

PLACIDIS P. V. ipsam Ilerdam.

15

SAXEVS INGENTI QVEM P. A. ARCV arcu[m] hic pro fornice posuit, quod est notandum; nam Cicero ait ‘videt ad ipsum fornicem Fabianum’. ‘Arcum’ autem nemo posuit nisi sagittarum aut Iris.

16

HIBERNAS P. AQVAS hunc enim pontem Sicoris supergreditur, cum per hiemem fluvius inundarit.

18

CASTRA L. ‘levat’, quia in colle ponuntur.

DIRIMIT separat.

20

VIX OCVLO PRENDENTE M. ut prope amplius sit quam possumus intueri.

21

CINGA RAPAX Cinga dictus a cingendo, quod hos circuit campos. Is autem non perseverat usque ad Oceanum, sed in Hiberum flumen cadit.

VETITVS ergo est ab Hibero flumine, qui eum excipit, aquis suis Oceanum inpellere et incitare.

22

OCEANI ordo: suo cursu Oceani fluctus et litora vetitus pepulisse.

TVO legitur et suo.

21

CINGA fluvii nomen Hispaniae.

22

PEPVLISSE inpulisse.

23

QVI PRAESTAT TERRIS ‘nomen’ bis accipimus, id est Hiberus tibi nomen aufert, qui terris nomen praestat; ab hoc enim Hispania Hiberia<e> nomen accepit.

24

CESSAVIT MARTE id est a Marte.

28

DONAVERE DIEM unum [diem], quo a caede cessatum est.

29

CIRCVMDEDIT A. F. castra sua circumdedit vallo.

30

DVM PRIMAE PRAESTANT A. Caesar noctis exordio primam aciem hostibus opposuit, quae resisteret. Ipse autem PROPE OBDVXIT, id est ut expediret ambitum ipsius fossae, dispositis manipulis, ut starent supra aggerem fossae, paene castra contexit.

31

OBDVXIT CASTRA MANIPLIS a Romulo coepit hoc signum, ut faeni manipulus praeferretur, unde et manipulares dicuntur, quod est militiae genus.

33

QVI MEDIVS TVTAM CASTRIS DIRIMEBAT quia separabat a Caesaris castris et tutam esse faciebat.

34

HVNC HOSTEM id est Pompeianos.

TERRORQVE PVDOR ‘terror’, ne periclitarentur, si Caesar occuparet hunc collem, ‘pudor’, ne erubescerent, si amitterent locum.

36

HIS VIRTVS Caesaris militibus. AT ILLIS Pompeianis militibus.

43

CAEDVNT ENSE VIAM subauditur ‘nulli telum vibrare vacacabat’.

44

AGMINA DVX id est Caesar.

45

MVNITVMQVE LATVS quod clipeo tegebatur.

LATVS id est suorum.

46

SIC PEDES id est Caesaris milites. EX FACILI sine labore.

VRGVENTE RECEPTVS subauditur ‘est’.

47

IRRITVS ET VICTOR id est Pompeianus miles inritus pependit, postquam receptus est Caesaris pedes.

51

CONSTRICTO sicco scilicet.

52

VREBANT M. NIVES ‘montana’, quae sunt in montibus loca.

53

NON DVRATVRAE C. S. P. pruinae de sereno caelo fiunt, nubes de pluvia. ‘Non duraturas’ dixit, quia mox solvuntur sole conspecto.

54

MERGENTI id est quae in occidente est; dicta autem Hispania <est>, quae illic sita est.

56

SED POSTQVAM VERNVS ordo: portitor vernus, id est vere cum sole est.

56

VERNVS CALIDVM TITANA R. postquam coepit sol in arietis signo esse. Dicit autem Idus Martias, quando initium est veris, tunc sol de piscibus transit in arietem.

57

DELAPSAE PORTITOR H. ‘portitor’ vector. Helle enim ariete devehebatur, unde in mare delapsa <est, quod ab ea> Hellespontiacum dicitur fretum. Vecta est autem cum Frixo fratre.

58

ATQVE ITERVM duo enim sunt aequinoctia, librae et arietis; hic illud dicit, quod est octavo Kal. Apriles.

59

TEMPORIBVS V. D. id est noctis spatium transierunt.

TVNC SOLE RELICTO quia cum sole oritur, id est de eo signo, in quo sol fuerit.

60

DVBITANDA ut Virgilius ‘aut videt aut vidisse putat per nubila lunam’.

62

ILLE SVO id est eurus.

INVENIT IN AXE id est in oriente.

63

TORSIT IN OCCIDVVM in occidentem ac per hoc in Hispaniam.

NABATE regio Orientis, unde eurus nascitur.

66

FVSCATOR EOI corus enim ab occidente fiat et nubes inpellit in orientem.

67

DEFENDERAT INDOS id est protexerat a solis ardore.

INDOS subauditur ‘torsit in occiduum’.

68

.INCENDERE DIEM id est ut sol ardentior nasceretur.

ORIENTE R. ab oriente.

69

NEC MEDIO POTVERE GRAVES I. M. ubi meridiana pars mundi est.

70

ARCTOS septentrio.

71

ET NOTVS id est oriens.

CALPEN [Calpen] mons [est] Hispaniae; adeo nec oriens nec septentrio nec meridies habebat imbres, sed solus occidens.

72

ZEPHYRI FINES id est tenent.

ET SVMMVS OLYMPI post Calpen enim Oceanus est, quo quasi orbis limite cuncta cohibentur. Hoc ergo dcit: postquam venerunt ad Calpen nubes, ubi et venti habent finem, et Olympi cardo non fuit, quo nubes longius tenderentur.

73

TRANSCVRRERE id est nubes.

74

CONGESTVM ipsam congeriem et involutionem ‘congestum’ dixit.

77

NEC SERVANT nec tenent.

79

HINC dehinc.

81

OCEANVMQVE BIBIT ut Virgilius ‘et bibit ingens arcus’; de Oceano enim dicitur bibere.

82

ET CAELO id est de caelo fusum aequor reddidit, quod ante biberat.

83

PYRENE mons in Hispania.

84

FLVXERE NIVES et aqua enim et sole solvuntur.

86

OMNIS legitur et amnis.

87

A RIPIS ACCEPIT inundatae enim terrae dabant fluminibus undas; sic fiebat, ut acciperent a ripis undas <alvei>, qui ripis dare consueverant.

89

ALTO RESTAGNANT F. supergressa est enim unda fossas castrorum, quas fecerat Caesar.

92

FALLITVR OCCVLTIS ut, quo debeat redire, non norit.

95

TOTO CENSV omni patrimonio ‘non prodigus emit’, qui prodigus non esset.

97

PROLATO IEIVNVS id est qui paratus sit esse ieiunus.

99

CONDIDIT VNA PALVS tota enim Hispania palus erat facta, quae flumina contegebat.

100

ABSORPSIT notandum absorpsit, cum absorbui declinetur.

101

ATQVE IPSAS id est feras.

102

AQVAS legitur et equos.

ET REPPVLIT AESTVS cum solitus esset Oceanus ultra ripas suas exire, repulsus est de aquis terram influentibus.

104

RERVM D. M. ut Virgilius ‘et rebus nox abstulit atra colorem’.

105

IVNCTAEQVE TENEBRAE continuae, id est rerum discrimina miscent.

107

NON SIDERA CAELO aut in caelo aut ipsius caeli.

109

TEMPERAT IGNES quia media corusco semper sole rubet. Istae extremae glaciales, quas intra se habent, temperant, dum ipsae dant frigus, media calorem.

112

ET TV PERPETVIS o Iuppiter, id est summe parens mundi. Petit a singulis poeta, quod in eorum est potestate.

113

TV REMEARE VETES o Neptune.

115

SED PELAGI R. A. ut his occurrat mare, et dum in se ingredi prohibet, terras eos faciat inundare.

116

LAXET ITER FLVVIIS id est omnis ripa solvatur.

117

OBLIQVENT ne vias suas habeant, sed contorto meatu in se invicem cadant et paludem unam commixti faciant.

118

RIPHEAS HIC SOLVE N. Scythicas, ut Virgilius ‘mundus ut ad Scithiam Ripheasque arduus arces’.

119

VBICVMQVE etiam de altera parte terrarum.

120

BELLIS CIVILIBVS ostendit, cur illud optaverit.

121

FORTVNA VIRI id est Caesaris.

122

PLENA REDIT id est felicitate plenissima.

SOLITOQVE M. id est amplius quam solebant.

123

ET VENIAM MERVERE DEI diis veniam dare est: ea, quae dii iusserint, patienter ferre, ut ipse supra <II 92. 93> ait ‘pariterque iacentes deis’; sic Virgilius ‘nec divum parcimus ulli’. Potest tamen hic accipi ‘veniam meruere’: dum modo amplius solito dii favent, meruerunt veniam eius facti, quod contra Caesarem fecerunt.

124

PAR PHOEBVS AQVIS ante enim inpar, cum siccare non poterat.

IN VELLERA NVBES ut Virgilius ‘tenuia nec lanae per caelum vellera ferri’.

126

AB ASTRIS in astris enim locus flammae est.

129

VISOQVE DIE ut supra <53> ‘non duraturae conspecto sole pruinae’.

VALLES subaudimus ‘incipiunt’.

130

VTQVE et ut primum habuit.

132

INDVCTA IVVENCO tauri tergo tecta.

134

SIC VENETVS S. P. Venetia regio in Gallia Cisalpina trans Padum, quae nunc Italia censetur.

136

CONSERITVR BIBVLA ‘papirum bibulam’ declinavit genere feminino.

MEMPHITIS Alexandriae.

138

FEROCIS minacis.

140

MEDIOS P. D. I. A. ut pons a mediis agris inciperet, ne iter deesset, si iterum fluvius inundaret.

142

SPARGITVR ipse Sicoris spargitur.

IN SVLCOS fossas dicit factas, in quas fluvii impetus verteretur.

SICCO legitur et scisso.

GVRGITE RIVIS id est per rivos.

143

DAT POENAS M. A. id est detrimenta perpetitur sui gurgitis in sulcos divisus, quia nuper aquis ingentibus aestuavit.

144

CAESARIS IRE VIDET fatis Caesaris, id est quae Caesari favent.

146

INDOMITOS barbaros dicit, qui sunt in Hispania ultra Oceanum.

152

QVOD FVGIENS TIMVISSET ITER qui non nataret armatus, nec si bella fugerentur.

154

RESTITVVNT ARTVS ut incalescant, currere iubentur a Caesare.

DONEC DECRESCERET V. accessu enim solis omnium rerum umbra contrahitur.

156

PVGNAEQVE TENENTVR ipsi equites, qui per agmen incedunt.

157

ATTOLLVNT CAMPO G. I. S. R. τοπογραφία.

158

VALLE CAVA MEDIA in ipsa media.

159

TVTAE QVOS INTER id est colles.

162

INQVE FERAS GENTES id est videt Caesar, quod si angustias istas Pompeiani milites occupassent, Mars emitteretur in terrarum devia et in feras gentes, id est ad barbaros, ad quos si pervenisset hostis superari non posset a Caesare.

166

EXCIPIANT RECTO hoc ita fieri potest, si fugientibus Pompeianis Caesaris miles occurrat.

169

POSTQVAM SPATIO LANGVENTIA N. id est quae non languescerent propinqua cernendo.

170

MVTVA ut viderentur pariter et viderent.

173

ORA METV id est dum timent duces.

176

TENDERE PALMAS id est audent.

177

VOCAT ILLE PROPINQVVM ἀπὸ κοινοῦ ‘nomen’ accipimus.

182

QVE POTVIT F. T. ut suos invicem trucidarent.

QVID PECTORA PVLSAS verba poetae milites increpantis.

183

TIME[N]S legitur et gemis.

185

QVEM TV FACIS IPSE TIMENDVM id est Pompeium, a quo si recedat exercitus, non timebit; item in altera parte sic de Caesare accipitur.

187

CIVILIS ERINYS quae et civilia bella commovit.

188

ET CAESAR GENERVM ‘privatum’ et generum subaudimus. Nam hoc vult poeta, ut ab utroque recedat exercitus.

192

VENTVRI DISCRIMEN HABENT de eo, quod venturum est; nam se iam non poterunt ignoratione defendere, cum modo agnoverint, quos sunt perempturi.

194

PRO NVMINE ordo: pro fata.

SINISTRO contrario.

199

LVXERE TORI legitur et duxere chori.

GRAMINEI in gramine constituti, ut Virgilius ‘aras gramineas’, factas scilicet de gramine.

200

EXTRAHIT ducit, ut si diceret ‘protrahit’.

204

EST MISERIS RENOVATA F. amicitiae scilicet et pristinae caritatis.

205

CREVIT AMORE NEFAS cum eum, quem amasset, occideret.

207

FAMVLAS DEXTRAS hoc est: servos omnes armat in proelium.

208

INERMIS hostes inermis.

211

DEXTRAS legitur et voces.

212

INMEMOR O PATRIAE facit enim fortiores esse memoria affectuum suorum, ut Virgilius ‘nunc coniugis esto quisque suae tectique memor’.

213

HOC CAVSAE id est tuae.

PRAESTARE SENATVS A. quia senatum defendis in libertatem; verbum iuris, ut Terentius ‘nam ego hanc liberali adsero causa manu’. Bene autem senatus adsertorem militem dicit, quia et senatus in parte Pompei est et maior invidia est, si dicat eos copia[e] ordinem decepisse.

215

VT VINCARE P. qui enim vincitur, non se dedit, sed liber occumbit, quae in bello secunda fortuna est.

VT VINCARE P. subauditur ‘causae praestare’.

INCERTAQVE FATA adhuc dubia, dum nemo superarit.

218

DISCRIMINE periculo.

219

EXORANDVS rogat enim, quisquis se dedit. ‘Exorandus’ autem invidiosius dixit, id est tamdiu, quamdiu concedat, orandus.

DVCIBVS QVOQVE VITA PETITA EST ‘ducibus’ id est nobis, ‘petita est’ id est a Caesare. Hoc per ironiam dicit milites egisse.

222

TRAHIMVR SVB NOMINE P. pacem ideo accepisse videmur, ut et peiora patiamur nec repugnare possimus pace iam facta.

223

FVGIENTE M. id est interiora terrarum.

225

NON SONIPES IN B. F. id est iret.

226

PELAGO SPARSVRA C. scilicet classis.

227

SI BENE LIBERTAS VMQVAM P. P. D. ergo non detur pro pace libertas. Nam qui accipit pacem, accipit servitutem. Hoc ergo dicit: non bene datur a nobis nostra libertas, ut pacem possimus accipere, et ideo dimicandum est.

231

ET VENIAM SPERARE LICET ut vobis victor ignoscat, quia causa aequissima dimicatis; illi autem ideo pertinacius pugnant, quia secuti pessimam causam victi veniam non merentur.

229

SACRAMENTA TENENT sensus hic est: hostes nostri, quamvis malam causam habeant, tamen in fide eadem perseverant, vos contra, qui causam meliorem habetis, a proposito recessistis ea scilicet spe, quod tam iustam causam habetis, ut qui eam secuti estis, victis vobis possit ignosci.

234

SOLLICITAS REGES scilicet ad auxilia destinanda.

CVM FORSAN F. N. bene, ut maiorem faciat indignationis invidiam, et se iungit ad crimen, ut Virgilius ‘dominis parere superbis cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis’, quomodo et ipse lentus est, qui bella persuadet.

235

IAM TIBI SIT P. S. a Caesare, cui se milites dederunt.

236

SCELERVM AMOREM coeperat enim esse pietas.

242

VIX ABSTINET IRA MAGISTRO aut se abstinet aut abstinetur, ut Virgilius ‘insinuat pavor’.

243

ET QVAE F. DEORVM ordo hic est: et fecit monstra fides, quae tulisset fortuna [in] caeca bellorum nocte invidia deorum, id est ea quae fortuna attulisset incerto excitata bello invidia deorum. Nam sic deputaretur quicquid esset admissum, si se uterque non agnovisset exercitus. Modo iam monstra sunt, quae secuntur, quia se milites recognoscunt iterum pugnaturi.

244

NOCTE ‘noctem’ dixit dubium exitum fato bellorum.

TVLISSET fecisset.

245

FECIT MONSTRA FIDES ‘fidem’ dixit repetitam ab exercitu caritatem.

248

IVSTI GLADIVS D. A. H. definivit, quid sit gladius in manibus eorum: iusti dissuasor, id est qui non patiatur eos servare iustitiam.

250

CONFIRMANT ICTV ut ideo in multos ira saeviret, quia iam vel unus videbatur occisus, quod aeque fuerat criminosum.

252

AC VELVT O. et quasi pereat scelus, id est tamquam minus scelus sit, si nefas, quod admiserunt, celent.

253

IN FACIEM POSVERE DIEM vel ducum, id est suorum, ut videantur a ducibus.

255

AGNOSCIS SVPEROS id est agnoscis tuos esse fautores.

256

EMATHIIS in campis Philippis, id est in Macedonia.

NEC FOCIDOS VNDIS in Gallia Massilienses, quos nuper vicit Brutus navali proelio.

257

MASSILIAE subauditur ‘maior tibi fortuna fuit’.

257

PHARIO NEC TANTVM E. A. G. in Aegypto. Hoc autem modo iam comparat, quod post futurum est.

258

CIVILIS CRIMINE BELLI quod priores Pompeiani foedera resciderunt.

259

POLLVTA NEFANDA ordo: polluta agmina nefanda caede.

260

AGMINA CAEDE DVCES ‘duces’ scilicet partis Pompeianae, Afranius et Petreius.

COMMITTERE credere.

262

EQVES OBVIVS obviam his venerunt equites Caesaris, ut ad Ilerdam pervenire non possent, et hos in colle obsidere coeperunt.

263

ABSTVLIT dum ipse occupat, illis abstulit.

265

CAESAR AVET avide cupit, ut saepe Lucretius ponit.

NE<C> CASTRA PATI Pompeiana scilicet.

CONTINGERE RIPAS utrumque convenit ad intellectum, quod amphibolon posuit, sive ne ripae castra, sive ne castra ripas contingant.

266

BRACHIA FONTES castrorum scilicet ambitus, ne quos includeret fontes.

268

NON VTILE CLAVSIS exponit, quae sit ira praeceps.

270

DAMNARE FVGAM acute dictum; ille enim fugam damnare non debet, qui spem habet, sed isti, quia et desperabant et equos occidebant, ideo spe posita damnare dicti sunt fugam.

271

DECVRRERE PASSV passus dicitur spatium, quod inter pedes est ambulantis, ut Virgilius ‘sequiturque patrem non passibus aequis’.

274

SVBTRAHE incruentem vult tenere victoriam.

NON VLLO CONSTET MIHI SANGVINE BELLVM sive illorum seu nostro; illi enim, qui morituri venerant, * * * aliquos trucidare.

275

HAVT GRATIS id est non gratuito; aliquid enim et ipse facturus est.

277

IAM DAMNO PERITVRA M. quia cum ipsa desideret mori, non sibi, sed Caesari moritur, quippe victoris est; sive quia, dum libens moritur, aliquos occisura est milites Caesaris.

278

SANGVINE FVSO id est suo.

279

DESERAT HIC FERVOR M. hostium scilicet.

281

LANGVESCERE BELLO subauditur ‘est’.

283

MISCENDI legitur et miscendae, Martis et mortis.

285

SAVCIA MAIORES A. haec metaphora a gladiatoribus translata est, a quibus dicitur ‘longe a saucio’.

288

ADDVXERE CVTEM dum spiritus perseverat; nam post mortem ad ossa cutis haeret et trahitur.

CONSCIVS ENSIS qui sentiat vulnerasse.

289

TENVITQVE MANVS eius scilicet, quem vulneravit, manus tenet, donec ira torpescat.

296

MONTIS AD INRIGVI qui inrigari possit.

296

FASTIGIA CAMPI fastigia et de fundo dicimus et de culminis summitate, ut Virgilius de culmine ‘summa ad fastigia vento volvitur’, de fundo ‘forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras’.

298

MERSERAT ASSIRII regio, in qua sunt metalla. Bene autem ‘pallidum’ dixit, hoc enim colore sunt, qui metalla exercent.

299

AVT TECTIS <S.> C. A. ut adhuc amplius foderent spe vicinae aquae.

303

SVPER insuper.

306

QVAESITAE FECISTIS A. quia post sudorem siti maiore succensi sunt.

308

AVXILIVM FECERE F. ut minus sitirent, dum a cibis abstinent.

312

MORIENSQVE R. bibit.

313

QVAS NOLLET VICTVRVSQVE AQVAS sensus hic est: moriturus siti eas aquas hausit, quas [alius] nollet haurire, etiam si esset inde victurus.

309

MANVS VTRAQVE ordo: pinguis glebas utraque manus exprimit.

318

PRESSERE MEDVLLA id est eos destringunt.

319

FVGIENS QVOS B. H. aut Iubam dicit Maurum, qui cum fugeret Aethiopas, fontibus eorum venena commiscuit et sic eos peremit, aut Aquillium dicit ducem Romanorum, aut Eurylochum. Et hi enim venena hostium miscuerunt fontibus, sed alter mortis, alter soporis. Possumus autem barbarum hostem Romanum accipere; nam praeter Graecos omnes barbari dicuntur.

323

ACONITA P. herba [est] venenis plena, ut Virgilius ‘nec miseros fallunt aconita legentes’.

PALAM ut etiam cum mixta viderint, bibant.

324

NON DECEPTA BIBET id est beneficium se dicit accipere, etiam si venena potaverit.

328

RESCISSOQVE NOCENT ardore sitis.

329

NOCTVRNVMQVE A. C. qui habet roris humorem.

333

SVPER ARENTEM ut maior inpatientiae causa sit, quod habent flumina vicina sitientes.

334

QVA NVDI GARAMANTES ‘nudos’ posuit sive fortes, ut Virgilius ‘at Chalybes nudi ferrum’, et ut Plautus in Amphitrione ‘quattuor nudos’ propter solis ardorem.

337

IAM DOMITI C. D. Afranius et Petreius.

345

RAPIENDO D. L. ut me ipse trucidarem.

347

DIGNVM DONANDA id est propter hoc solum rogo, quia scio te dignum esse, qui praestes.

348

NON PARTIS STVDIIS A. purgatio.

350

INVENIT C. D. adeo non facit.

351

SERVATA FIDES subauditur ‘est’.

SERVATA F. ne proditor videretur.

NIL FATA MORAMVR quae tibi scilicet favere festinant.

352

APERIMVS EOAS ut ad orientem liber accedas.

353

SECVRVMQVE O. P. et patimur, ut nihil timeas, quod totum orbem post terga reliquisti, dum vis ire ad orientem. Semper enim a dorso veremur insidias. Bene autem posuit ‘illius rei securum’, ut Virgilius ‘securus amorum germanae’.

355

LASSAEQVE M. subauditur ‘tibi bella peregerunt’.

356

QVOD VINCAS IGNOSCE TVIS id est non ideo nobis ignosce, quia contra te pugnavimus – nam negat factum - sed ideo, quia fuimus, quos vinceres.

360

MISCERI DAMNATA DECET subtiliter vacationem petit dicens dignum se non esse, qui vincat.

DAMNATA id est arma.

PARTEMQVE TRIVMPHI subauditur ʻnec enim decetʼ.

364

VSVM BELLI POENAMQVE REMITTIT nec pro se postmodum pugnent; ʻpoenam remittitʼ dat veniam, quod adversum se paulo ante pugnaverant.

369

AERA N. P. id est multis non passus.

372

SIBI CEPIT AQVAS ipse morbus. Dicit autem sitim, quae talis erat, ut ipsa non satiaretur, cum viscera essent cuncta satiata.

374

CONTENTA PARATIS ordo: numquam contenta parvo paratis, id est parvo emptis; nam ʻemereʼ dicitur comparare.

376

AMBITIOSA FAMES famem dicit edendi cupiditatem.

ET LAVTAE purae, mundae.

GLORIA MENSAE ubique subaudimus ʻoʼ fames, ʻoʼ gloria.

378

ET QVANTVM NATVRA POTEST scilicet ad vivendum.

NON ERIGIT A. id est relevat a languore.

380

GEMMAQVE legitur et murrave.

NON AVRO GEMMAQVE B. murra genus ligni, quod dat odores, ut Virgilius ʻmurraque madentisʼ. Hic ergo ʻmurramʼ poculi genus accipimus de hoc ligno facti, et quod dixit ʻnon murra, non auroʼ, aureum poculum intellegimus.

387

TOLERASSE SITIM subaudimus ʻo quantum paenituitʼ.

FRVSTRAQVE ROGASSE ʻfrustra rogasseʼ sive quia non inpetraverunt, ideo frustra, sive quia eandem habent victi pacem quam habere cupiebant victores.

388

PROSPERA BELLA D. ʻquantum paenitetʼ subaudimus.

390

VT NVMQVAM F. L. concedit illud, quod et ipsi possint aliquando superari.

391

VINCENDVM TOTIENS quotiens iam vicerunt.

393

FELIX QVI POTVIT de illis dicit, qui cunctis pugnantibus se dederunt et securi sunt, sed hoc per similitudinem dicit.

394

QVO IACEAT I. S. L. cum enim adhuc inpendet ruina mundi, incertum est, ubi iacebit unus quisque post casum. Sed hic accipimus dictum felicem eum esse, qui ancipiti omnium statu iam scit, in quo loco eius fortuna consistat.

396

NATIQVE RVDES nuper nati. ET SORDIDA TECTA id est suos recipiunt.

397

ET NON DEDVCTOS mos enim erat, ut cum aliquis victor agros cepisset hostiles, in eas terras novos induceret colonos. Bene ergo hos deductos colonos esse non dixit, quia ad suas patrias revertuntur.

399

SOLLICITVS M. Q. A. E. <F.> positi enim extra bellum nulli de partibus favent, quia obnoxii sunt utrique.

400

AVCTOR id est Caesar.

DVX ILLE FVIT id est Pompeius.

402

NON EADEM B. T. F. P. O. ut Caesar ubique superaret.

403

CONSTITIT IN PARTES id est adversum partes.

404

QVA ubi.

405

IADER nomen fluminis.

406

CVRICTVM gens Illyrica.

407

QVOS ALIT id est Curictas.

ADRIATICO T. C. P. insula iuxta Illyriam.

408

EXTREMA et extremis. ORA et oris.

409

CAVTVS AB INCVRSV B. tutus atque munitus.

416

ET BASILVM unus de partibus Caesaris.

420

CVPAE et puppes.

SVSTENTANT VNDIQVE C. cupas in ordinem collocarunt et superpositis materiis ratem stravere.

423

NEC GERIT E. ad quod telis esset occursus.

426

NEC APERTAS extrinsecus enim aliae cupae sunt, quae summitatibus ad navem hinc inde religantur et in occulto remiges sunt, qui inclusum mare verberant remis.

427

TVNC FESTA SERVANTVR id est observantur.

DECLINIBVS et declivibus.

429

IAMQVE RELABENTI dum recedente unda harenae nudantur.

431

ET GEMINAE C. rates aliae, unde ostenditur tres fuisse.

432

EMINET id est ratis ardua super cunctas eminet turres.

TABVLATA id est supra cunctas eminent turres.

MINANTIA P. pinnae proprie sunt murorum, ut Virgilius ʻpinnis atque aggere cingitʼ. Sed hic quia navis pinnas dixerat, addidit ʻtremulisʼ.

433

OCTAVIVS in mediterraneo est dux militum Magni.

VNDE similiter et orae.

434

CELERESQVE C. id est suas.

437

PACE MARIS dum mare ipse non occupat.

FORMIDINE genus retis.

438

METVENTIS ipsos cervos.

METVENTIS AERA PINNAE auram.

439

VARIS furcae sunt, quibus retia subriguntur.

440

CLAMOSA MOLOSSI canis, ut Vergilius ʻacremque Molossumʼ.

444

LAXASSE legitur et monstrasse.

446

INSVLA DESERITVR R. a militibus scilicet Caesaris.

QVO TEMPORE ordo: tempore quo.

448

AT POMPEIANVS et Pompei partium accipimus Pompeianum et a Pompeio victum.

449

ANTIQVA P. A. C. ut ante consueverat, nam ipsi sunt piratae.

452

NEC ILLA id est prima.

453

QVAE SEQVITVR T. R. subaudimus ʻest molesʼ. Non enim dicere potest navem; sic et supra posuit <445> ʻnec mora, conplentur molesʼ.

455

IMPENDENT C. S. M. descriptio loci.

456

STAT MIRVM MOLES ʻmirumʼ, quia stat semperque ruitura est.

461

TAVROMENITANAM id est Tauromenitanae civitati.

462

OPITERGINIS oppidum Illyriae. ONERATA COLONIS ratem dicit, quae Opiterginos vehebat, fautores Caesaris contra Pompeium.

466

DVX ERAT ILLE RATIS ostendit, quid sit Vulteius.

467

SPE PROELIA NVLLA ordo: spe nulla poscit proelia.

468

INCERTVS QVA[E] T. D. id est bello.

QVA[E] PECTORA BELLO id est daret.

470

MILIA isti de parte Pompei sunt.

471

ET PLENAM VIX INDE C. ʻindeʼ de rate, id est de parte Caesaris. Pauci enim erant et vix numerum unius cohortis impleverant.

475

VOCE COHORTEM ut supra ait <471> ʻet plenam vix inde cohortemʼ.

476

QVAM NOCTE nam cum lucis ortu erant bella reditura.

478

VITA BREVIS NVLLI SVPEREST sensus hic est: non est putanda brevis iam vita superesse, quae habet spatium, quo unus quisque sibi quaeret exitium, id est multum vitae superest, si habemus tempus, ut mortem nobis singuli requiramus.

480

INFERIOR IVVENES id est nec minus laudis in morte est, si vicinae morti anima fortis occurrat.

484

ACCERSAS D. <F.> M. sensus hic est: cum apud omnes incertum sit, quis quousque victurus sit, aequalis laus est <et multos vitae annos contemnere> morte voluntaria et paucos, dum modo ipsi nobis ultima fata faciamus.

NON COGITVR VLLVS id est dum nullus cogi possit, ut mori velit, laudetur necesse est, si sponte moriatur.

487

ET METVS O. A. non erit enim, quod timere possitis morte delecta.

PLACEAT legitur et cupias.

488

BELLORVM NVBE CADENDVM EST solatium quaesitum de genere mortis, ut Virgilius ʻat non, Euandre, pudendis vulneribus pulsum aspiciesʼ.

490

<INVOLVVNT> se nocte circumtegunt.

491

IN MEDIVM in commune, ut Virgilius ʻin medium quaerebantʼ.

492

NON IN C. S. H. Q. C. socios eos dicit, qui evaserunt in ratibus duabus, hostes, qui inminent captis.

494

DABIT INSVLA S. id est testes.

495

DIVERSO L. P. de insula et de terra magna, de insula Caesaris pars, de terra Pompei.

499

MILITIAE PIETAS id est sacramenta militiae.

PIETAS id est quaecumque per aevum exhibuit monimenta.

TRANSIBIT id est haec transibit.

500

INCVMBERE CAESAR ut ipsi nos tui amore feriamus.

503

LAVDI legitur et laudis.

505

INDOMITOS SCIAT ESSE VIROS ubique ‘hostis’ accipimus.

506

ET MORTI FACILES qui facile patiamur interitum.

510

PROMITTANT VENIAM ut etiam veniam contemnant perire cupientes.

511

VALIDO et calido.

512

MERENDVM EST id est hoc promerendum, ut hoc damnum clademque vocet; nam si fortes agnoverit, tum dolebit.

514

DENT FATA R. occasionem fugae.

517

FVROR EST in animo meo, sive quem patior.

518

FATI et leti.

519

VICTVROSQVE DEI quibus adhuc fata victa debentur.

520

FELIX ESSE MORI ipsum mori felix [esse]. Sensus hic est: solis his, qui morituri sunt, permissum est agnoscere mori felix esse. Victuros autem ideo di celant felix esse mori, ut velint vivere; nam si agnoverint felicitatem mortis, perire properabunt et ita in orbe nemo remanebit. Ordo ergo est: solis his quos iam tangit vicinia fati, permissum est agnoscere felix esse mori, victuros autem, ut velint vivere, di celant, id est felix esse mori.

522

OCVLIS HVMENTIBVS id est flentes.

523

FLEXOQVE VRSAE T. P. vicino die tantum septentrionis flectitur sidus.

524

PRAECEPTA SVBISSENT scilicet ducis.

525

VERGERE PONTO hoc est: nox non erat longa, sed celeriter finiebatur; tempus enim erat aestatis.

VERGERE legitur et mergere.

526

NAM SOL LEDEA TENEBAT tunc sol in Geminis erat ad signum Cancri transiturus. Significat autem Iulium mensem. Si ‘Ledaea’ legimus, Pollucem et Castorem consecratum, si ‘Id<a>ea’, Herculem et Apolinnem significat. Alter enim evertit Idam, alter Idea.

527

CVM LVX ALTISSIMA altius enim sol fertur, cum tempus aestatis est.

528

NOX CVM THESSALICAS V. P. S. ‘nox cum Thessalica sagitta’ Sagittarum dicit, qui est Chiro Thessalus, quod signum contrarium est Geminis. Cum enim sol in Geminis est ortus, Sagittarius occidit per diem et oritur per noctem.

530

LIBERNOS nomen est gentis.

LIBERNOS id est deserit.

531

TEMPTAVERE P. S. V. B. ordo: temptavere suspenso bello prius vincere foederibus.

532

SI DVLCIOR IPSA id est ipsa mora mortis.

533

VITA MORA si dum differunt mortem, possent vivendi cupidatate retineri, ne optarent perire.

535

SIBI FINE MANV scilicet sua.

536

AD SVMMA P. id est ad extrema.

520

FELIX ESSE secundum Graecam elocutionem dixit, ut est ‘donat habere viro’.

537

INNVMERASQVE Pompeianorum.

PAVCI Caesaris milites.

538

TANTA EST ut possit haec fieri, id est ut pauci plurimos sustinerent.

540

VERSVS AB H. F. ut semet occiderent.

544

TESTETVR SE V. M. legis est enim militaris, ut, quicumque ducem occiderit, ipse feriatur.

546

QVI VVLNERA PRIMA qui eum primus percusserat.

548

IN PARTIBVS VNIS ‘in unis partibus’ id est Caesaris, et se enim occidunt et ipsi tantum moriuntur.

550

EMICVIT DIRCAEA ‘Dircaea’ Thebana, a fonte Dircaeo, qui est apud Thebas. Eos autem dixit, qui seminatis hydrae dentibus nati sunt, ut ait Virgilius ‘satis inmanis dentibus hydri nec galeis densisque virum seges horruit hastis’.

551

THEBANIS FRATRIBVS Et[h]eocli et Polinici; et ipsi enim se mutuis vulneribus occiderunt.

552

PHASIDOS hos dentes Iason servisse perhibetur in Phaside, ultra quam Colchi sunt.

INSOMNI DENTE CREATI pervigil enim fuisse dicitur serpens.

554

COGNATO id est mutuo; de uno enim semine sunt creati.

556

SIC MVLTA PACTI ipsi iuvenes pacti.

558

MORS VIRTVTIS HABET sensus hic est: in virorum morte ius integrum et potestatem mors ipsa non habuit, quippe contempta est, cum singuli sponte periere, non fato.

561

DEBETVR GLADIIS ut solet fieri, cum percutiuntur inviti.

562

ET IVGVLIS P. M. ferientis alterius.

566

NON REPETISSE hoc est: hoc tantum pie faciebant, si uno occiderent vulnere, quos ferissent.

567

TRAXERE FORIS e foris, qui navium sunt, ut ait Vergilius ‘laxatque foros’.

572

VICTORES DVCIBVS id est ipsi duces mirabantur, quod apud aliquem tanti haberentur, ut pro his cuperent interire milites [eiusdem], ut factum videbant esse pro Caesare.

576

PERCIPIENT GENTES solae scilicet fortes gentes hoc facile possunt agnoscere arduam non esse virtutem, si quis servitium morte devitet; nam apud ignavos difficillimum iudicatur.

577

SERVITIVM F. M. servitium est dictum pro servitute. Nam servitus ipsa condicio est, servitium turba servorum; sic Virgilius posuit ‘iuvenemque superbum servitio enixae tulimus’.

SED REGNA TIMENTVR id est non ferrum timetur, sed regnum victoris, ne servire cogat.

578

OB FERRVM id est pro ferro.

QVAERITVR legitur et uritur.

579

IGNORATQVE DATOS sive ut accepisse se nesciat gladios, quibus persequatur inimicum, sed ipse se feriat; sive ‘ignorat datos enses’, id est ne serviat; vulneratum se esse non sentit.

580

MORS VTINAM PAVIDOS id est esses grata semper mors voluntaria, nisi hoc facere et timidi possent, sed soli facerent viri fortes.

581

NON SEGNIOR ILLO qui gestus est in Hispania.

584

CVRIO hic est, de quo volunt dixisse Virgilium ‘vendidit hic auro patriam’.

585

INTER S. M. C. A. Punico scilicet bello.

588

SICCAE S. H. unde et Virgilius ‘sitientis ibimus Afros’.

591

CVPIENTEM N. C. sive Curionem sive quemcumque.

595

MAGNA legitur et iusta.

PYTHON legitur et Typhon.

597

PHLEGREIS regionibus Macedoniae, in qua Terra Gigantas procreavit.

605

IN NVDA TELLVRE I. quippe supra matrem.

612

ILLE CLEONAEI Cleonae regio iuxta Nemeam, ubi interemit leonem Hercules, ut ait Virgilius ‘et vastum Nemeae sub rupe leonem’.

613

ANTEVS LIBYCO PERFVNDIT M. L. id est harenis pro olivo usus est, ut vires terra firmaret.

614

HOSPES OLYMPIACAE id est Hercules.

615

ILLE PARVM FIDENS P. id est cui non sufficeret ad fiduciam terram tantum pedibus contigisse.

620

HABVISSE PAREM id est ambo mirantur iuventum esse, qui contra dimicet.

622

EXHAVSITQVE VIRVM fatigavit et lassavit.

QVOD CREBER A. I. Herculi scilicet prodidit fatigatum Antaeum eiusdem sudor et anhelitus.

624

LASSATA Q<VATI> subaudimus ‘coepit’.

629

EXPLICVIT extendit.

630

SVDOREM id est iacentis Antaei.

636

TELLVRIS VIRIBVS I. Antaeus.

637

ILLE SVIS Hercules.

SAEVAE SPERARE NOVERCAE id est Iunoni, novercae Herculis.

639

CERVICEMQVE VIRI subaudimus ‘videt exhaustam sudore’.

627

ALLIGAT artat.

639

SICCAM id est ipsam cervicem eo scilicet tempore, quando Olympum sustinuit. Satis autem constat Herculem polum cervice sustinuisse ita ut Atlantem.

644

EGERITVR legitur et erigitur.

646

ALCIDES SENSIT dissimulat poeta hoc Minervam invenisse consilium, ut Hercules fecit.

650

NITENTEM IN T. cadere cupientem in terram.

657

POENVM Hannibalem.

658

LIBYCA T. <P.> id est Scipioni.

661

TAMQVAM F. LOCORVM B. G. id est tamquam loco debeatur, ut in eo Romani superent, qui ad eum venerint, et amittat eundem, qui tenebat.

663

NON FAVSTA quippe superatus est.

664

INDVLSIT CASTRIS id est lata castra posuit, ut est in Virgilio ‘indulge hospitio’: abundantius praebe.

COLLIBVS ABSTVLIT O. id est felicitatem locorum sua, quia illic victus est, infelicitate subvertit.

665

NON AEQVIS V. H. id est ipse inpar.

667

TVNC VARI SVB IVRE F. hic procunsul fuit, de quo ait Tullius ‘Varus imperium se habere dicebat, fasces certe habebat’.

668

REGIS TAMEN V. V. Iubae scilicet, qui Maurorum rex erat.

670

SVVM C. I. subaudimus ‘sunt’.

671

QVA et quae.

672

GADIBVS insulae in Oceano.

674

PLAGA FERVIDA R. quam κεκαυμένην dicunt.

675

EXVSTA C. ‘haec exusta’ genere neutro numero plurali.

676

SVFFICIVNT SPATIO id est in spatium cedunt. Vult ergo, ut haec pars ad Iubae regna pertineat. Ergo si spatio sufficiunt, ‘satis sunt’ accipimus, si spatium sufficiunt, ‘subministrant’, ut Virgilius ‘sufficit humorem’.

677

AVTOLOLES N. Q. V. S. P. gentium nomina.

679

INOPS NASAMON regio infecunda, ideo dicta est inops.

681

MISSILE MATAX ‘hoc missile’ et ‘haec missilia’ declinatur[, id est tela]. Hic ergo iactum hastae velocitati comparat sagittarum.

682

MASSILIA D. de his Vergilius ‘Massylique ruunt equites’.

683

NESCIA id est gens.

685

SIMVL FIDVCIA N. EST ‘simul non est’ id est mox ut defuerit.

684

SOLITVS leones operire; ‘solitus’ ergo bis accipimus.

685

NON EST similiter et nulla est.

689

POLLVIT ANNO quando tribunus plebis fuit Curio.

690

SOLIO DEPELLERE A. ut iniuriam probet, regna maiorum fuisse testatur.

691

CVRIO TEMPTARAT id est cum tribunus fuisset, tulit legem, ut pelleretur Iuba [a] regno, quod a maioribus optinebat.

LIBYAMQVE AVFERRE TYRANNO regi, ut Virgilius ‘pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni’.

692

DVM REGNVM TE R. F. sensus hic est: temptabat Africam tollere regi, cum te ipsam, o Roma, sub regnum mittit alienum, id est Caesaris, cui Curio faverat.

693

FRVCTVM P. E. R. ut se vindicet passus iniuriam.

695

ET QVOD CAESAREIS N. D. I. alia haec causa, cur metuat: quod Pompeiani fuissent milites, quos habebat.

696

NEC RENI M. I. V. et cum Caesar in Gallia dimicaret.

697

CORFINI CAPTVS IN A. hi sunt, qui Corfinii civitatis Domitium ducem dedidere productum et ad Caesarem transierunt, quod ipse meminit in secundo <508>.

699

FAS VTRVMQVE P. ut sic deserat Caesarem, quem admodum ante Pompeium.

700

MVNIA legitur et munera. Nocturna officia munia dicuntur.

701

TREPIDA SIC M. P. id est Curio.

702

AVDENDO MAGNVS T. TIMOR sensus hic est: licet timeas, tamen, si te audacem simules, tegitur illa formido, quam pateris.

704

DANT OTIA M. hoc est: qui in otio sunt, possunt diversa sentire. Nam pugnantes inpedit pugna, ne aliud velint.

706

GALEAE T. PVDOREM hoc est: qui armatus est, omnem verecundiam expellit; est enim tectus et quod facit, non erubescit.

707

QVIS MEMINIT C. id est cum iam coeperit dimicare.

PENDERE ponderare.

708

QVA STETIT I. F. gladiator[i]um ponit exemplum; fatalem ergo harenam dixit, quod fiant illic fata pugnantibus.

VELVTI FATALIS H. M. id est in quacumque parte steterit, ipsam putat esse meliorem, qui pugnat.

714

VETVERVNT C. id est quamdiu a castris Varum includeret.

716

LAETVS QVOD GLORIA B. ut victis subveniret et victores superaret.

718

OBSCVRATAQVE SVAM id est ut eum nemo iudicet esse venturum.

719

INCAVTO AB H. T. timebat se timeri ab incauto hoste, id est Curione, id est ne metu ille cautior fieret, si venturum Iubam ante timuisset.

721

ELICIATQVE M. producat, invitet.

NVMIDIS A REGE S. id est a Iuba.

SECVNDVS id est potestate; nam praefectus Iubae erat Sabbura.

722

VT SIBI id est quasi sibi.

723

IPSE Iuba.

724

ASPIDAS VT FARIAS de Alexandria.

SOLLERTIOR urbanior, ingeniosior. HOSTIS id est quem vulgo ichneumonem dicunt.

727

TVTO MORSV ut illud mordeat, ubi venena non sunt.

GVTTVRA MORSV ubi venena non habet serpens.

728

LETIFERAM <SANIEM> id est venenum.

729

PEREVNTE id est nihil nocituro.

734

PRIMOS EXCEDERE MOTVS AVRORAE id est incipiente luce, ut Virgilius posuit accusativo casu ‘prima sub lumina solis et ortus’.

737

PVNICA B. DOLIS ἀπὸ κοινοῦ subaudimus ‘ut metuat’.

738

TRADIDERAT F. IVVENEM id est Curionem.

741

CONSPECTI a Curione.

742

FRAVDE SVA CESSERE P. Sabburae milites dicit, qui se fugere simularant, ut insequentem Curionem illuc deducerent, ubi erat Iubae occultus exercitus; hoc est ergo ‘fraude sua cesssere parum’: per dolum sic recesserunt, ut fugere viderentur.

745

VT VICTOR quasi victor.

746

NVMIDAEQVE FVGACES ut dictum est de illo ‘ut victor’, sic de his ‘fugaces’ quasi fugaces.

749

NON TIMIDI PETIERE FVGAM id est quia omnes obstipuerunt.

750

QVIPPE VBI NON SONIPES M. C. T. hoc vult dicere: etiam equos timore percussos.

752

[SPARGIT] SPARGITQVE IVBAS hoc est: nec iubas spargit.

753

STARE legitur et stante.

755

PROIECTA et porrecta.

758

LVPATIS aeque et palatis.

761

VVLNERIBVS COGVNTVR EQVI id est vulnerant equos, ut dolore compulsi celerius ambulent, quia cogi calcaribus et verberibus non possunt.

764

ET SPATIVM I. O. V. D. id est dum occurrit hosti et de proximo vulneratur, donat iaculis spatium, hoc est ne ad se longius dirigantur.

765

AT VAGVS AFER E. ‘vagus’ quia Numida; Afrum autem Iubam accipimus.

766

TERRAQVE SOLVTA id est in pulverem est redacta.

767

BISTONIO Thracio.

770

NVLLO DVBII D. M. id est non utrique parti fuit casus Martis in dubio, sed soli isti pedites interempti sunt, id est milites Curionis.

771

SED TEMPORA PVGNAE id est non pugnant, sed occiduntur, sive etiam diu pugnant, donec omnes occidantur.

776

PERITVRA legitur et pereunt. Si ‘pereunt’, ipsi iuvenes accipimus, si ‘peritura’, id est iuventus.

PONDERE FERRI id est non vulnerantur plurimi, sed obruuntur pondere tot hastarum.

778

CORREPSIT ab eo, quod est correpo, correpis, correpit.

779

CONVERTITVR ENSES id est quia tanta acies erat.

777

PARVVM SPISSANTVR IN ORBEM * * *

780

QVANTVM PEDE PRIMA R. id est tantum densatur, quantum eos acies constriuxerat retro cedens, ut ait Virgilius ‘ille pedem referens et inutilis inque ligatus cedebat’.

785

QVAM FORTVNA DABAT hoc est: non tantum videbat Maurus, quantum Romani patiebantur; nam omnes moriebantur, nec tamen hoc spectantibus Mauris.

787

CORPORA id est non videt Maurus.

788

EXCITET INVISAS cum indignatione hoc dictum est. Haec quae passi sunt Romani, melius pro Hannibale fierent, qui fuit hostis, quam pro Pompeio, qui et ipse Romanus est.

789

INFERIIS FORTVNA N. quod tot pariter occiderunt.

790

TAM DIRA PIACVLA id est ferat piacula; expiationes, ut Vergilius ‘ea prima piacula sunto’.

791

LIBYCA TELLVRE id est in Libyca.

792

VOTISQVE S. id est nefas est prodesse; non vult autem hoc, quod Curio passu est, Pompeio prodesse vel senatui.

793

AFRICA NOS POTIVS VINCAT SIBI ‘sibi’ bene; nam modo Pompeianos dicit.

795

COMPRESSVS S. P. id est quem commotum ab exercitu suorum sanguis extinxerat.

798

VIRTVTE COACTA id est desperatione.

800

VNDE TRIBVNICIA ipsa rostra arcem tribuniciam nominavit.

802

CONCVRRERE IVSSI id est a te iussi; subaudimus autem ‘quid prosunt’.

803

PHARSALIA CONFERT id est antequam committat atque conlidat. Nam hoc exposuit ‘spectandumque tibi bellum civile negatum est’.

805

HAS VRBI id est Romae.

SANGVINE POENAS id est ut illa vobis cadentibus puniatur.

806

LVITIS IVGVLO SIC A. P. ‘arma luitis’ ut Vergilius ‘magna luis commissa’. Hoc est sic luitis, quod arma sumpsistis.

808

SI LIBERTATIS SVPERIS TAM C. P. hoc est: si sic libertatem integram tuerentur, quem admodum nunc vindicant laesam.

810

PASCIT AVES ut Vergilius ‘canibus date praeda Latinis alitibusque iaces’.

CVRIO BVSTO exposuit, quid sit corpus nobile.

811

AT TIBI o Curio.

QVANDO quoniam, ut Vergilius ‘quando haec te cura remordet’.

811

ISTA SILERE quae passus es.

812

A QVIBVS OMNE AEVI SENIVM SVA FAMA REPELLIT id est poetae, quos numquam obscurat antiquitatis, in ore omnium et memoria constitutos. Est et alter sensus: at tibi nos digna damus, iuvenis, meritae praeconia vitae, quoniam quidem silere ista non proderit, a quibus omne aevi s. <s. f.> r., id est, si taceamus, obscurari tamen ista, quae passus es, ulla aetate non poterunt; sunt enim famosa.

816

NOCVERVNT SAECVLA vult vitium temporis esse, non hominis.

818

TRANSVERSO id est velut quodam torrente transverso.

819

MOMENTVMQVE FVIT ‘momentum rerum’ id est: ut cum ipso cuncta mutata sint. Sic de contrario Cicero ‘cum sis post vitam sine momento futurus’, id est nullius momenti.

820

GALLORVM CAPTVS S. ET C. A. decies enim sestertium ei dederat Caesar, ut ad se transiret, quod ipse adquisierat victor in Gallia.

824

EMERE OMNES quos supra dixit.

HIC VENDIDIT VRBEM id est Curio, de quo hoc volunt dixisse Vergilium ‘vendidit hic auro patriam dominumque potentem’.


previous next